ISUA
LEH ISARAEL TE
By H.Chawngpianga Mizo Puithiam
Isua hi Mari leh Josefa fapa upa ber a ni a. Rome Sawrkarin chhiarpui an neih laia Bethlehem khua a piang, Nazareth khua a seilian ani. A pain hi tuman an hre lova, Rome lal ropui ber Tamuz-a (vanlalfapa) an tih hial birthday December ni 25 chu a daih loh nan Isua birthday atan an puang ta a. Chu ni chu tun thleng hian Kristian-te chuan an hmang zui ta ani.
Israel-ho hi hnam chak zawk hnuaiah awp behin an awm deuh reng thin a, chung lak atanga chhanchhuak tu tur Mesia, lal ropui tak Jehovan a pe ngei dawn niin an ring tlat a. Zawlnei Isaia phei chuan “Kan tan naupang alo piang anga, fapa pekin kan awm ta, rorelna chu a kokiah a chuang ang a, a hmingah chuan Maka, Remruattua, Pathian chaka, Chatuanpa, Remna lal an ti ang” tiin alo hrilh lawk a, tun thleng hian alo la lang lova, Israel mipui chuan beisei takin an la nghakin an la thlir thuap ani.
By H.Chawngpianga Mizo Puithiam
Isua hi Mari leh Josefa fapa upa ber a ni a. Rome Sawrkarin chhiarpui an neih laia Bethlehem khua a piang, Nazareth khua a seilian ani. A pain hi tuman an hre lova, Rome lal ropui ber Tamuz-a (vanlalfapa) an tih hial birthday December ni 25 chu a daih loh nan Isua birthday atan an puang ta a. Chu ni chu tun thleng hian Kristian-te chuan an hmang zui ta ani.
Israel-ho hi hnam chak zawk hnuaiah awp behin an awm deuh reng thin a, chung lak atanga chhanchhuak tu tur Mesia, lal ropui tak Jehovan a pe ngei dawn niin an ring tlat a. Zawlnei Isaia phei chuan “Kan tan naupang alo piang anga, fapa pekin kan awm ta, rorelna chu a kokiah a chuang ang a, a hmingah chuan Maka, Remruattua, Pathian chaka, Chatuanpa, Remna lal an ti ang” tiin alo hrilh lawk a, tun thleng hian alo la lang lova, Israel mipui chuan beisei takin an la nghakin an la thlir thuap ani.
Zawlnei Isaia hrilh lawk atanga kum 700 hnuah Isua hi alo piang a. Messia ni thei mai awma an sawi avangin Ram awptu Heroda chuan a aia lal tur anih hlauvin thah atum a. Bethlehem leh a chhehvel mipa naupang kum hnih chin hnuailam a rawt chiam a, mahse Aigupta lamah an lo tlanbo hman avangin Isua chu a him ta ani. A pian zan hian Mohhamed-a te ang bawkin, thil mak tak tak thlengin an ziak a. Khawchhak mifingten chibai an buk a, van zaipawl an zai a, Beram puten chibai an buk bawk niin an ziak nghe nghe a. An tlanbo pawh hi Josefa mumangah vantirhkohin a hrilh niin an ziak bawk.
Isua chu a lo seilian deuh deuhva, naupang danglam tak, nu leh pa tanpui nachang hre tak, chhungkaw intodelh tum tlat, mi neih ei lova, mahni thawhchhuah chauh ei tum tlat mi ani a. A naupan lai atangin an sakhaw thu leh hla zirtirnate hriat tuma chik tak a zirtirtute pawh ngaithla thin ani.
Hetih lai hian Rome sawrkarin a awp bet tlat a, rorelna leh sakhaw thuthlung thlengin a thunun tlat a. An hnam sukthlekah pawh thui tak inrawlhin” Kaisara Rome lal ber lo chu lal kan nei lo” an ti ngat ngat a. Tun hma lam a an sakhaw hotu ber Pathian ruat leh hriakthiha Puithiam lal an neih thinte chu bo zovin Rome sawrkar ruatsak puithiamte an ni ta mai mai a. Chungte avang chuan Isua chuan an sakhaw siamthat (reform) chu a tum lian ber ani ta a ni.
Rorelna lam ah Rome Sawrkar laka talchhuah tumin thalai rual an rammu(underground) bawk a. Rawl ral a chein nasa takin Rome Sawrkar lak a talchhuah (independent) sualin ralthuam an chelek ve bawk a.Thisen chhuakin nasa takin Rome Sawrkar chu an bei a. Isua an khenbeh rual a an khenbeh ve Dumaka leh Tita pawh hi Rome Sawrkar lak a talchhuah tum a bei, volunteer huaisen an man, thi tur a an convict tawhte an ni a. Rome Sawrkar chuan tualthah thubuai leh suamhmang case-a an chargesheet, thi tura an covict te an ni. Mizoram buai lai a Mizo Sipai an man, India Sawrkar puhna tenawmpui pui hel hmang, tualthah, rukruk leh suamhmang ti a an charge ang tho kha an ni. Israel ram chhan nana thisen leh nunna hlantute an ni, an lainatawm hle mai; Freedom Fighter an ni.
Israel thalai te chuan hma la zau zelin an chak tulh tulh a, hnam rilru an kaithova, Isua thih hnu 70AD lai vel ah phei kha chuan hnam pum an thunun titih ta mai a. Rome sawrkar thinrim chuan thapui rawn thawhin Sipai General huaisen leh rothap ber Titus-a hovin Jerusalem khawpui chu an hual mup ta mai a. Sipai thuah tam takin kulh kawngkharte chu an veng a. Hnam Sipai huaisen tak tak ten Jerusalem chu an thut tlat avangin an luhkhung ngam mai lova, inpe turin vawi tam tak an thlem a, an inpe duh bawk si lova. Tichuan, Jerusalem chu hualin an tamchhuah ta ringawt mai a. A lo chhuak apiang an lo thah bawk si avangin khawpui chhungah chuan an Sepui ruah tawrh tlawk tlawk ringawt mai a. Reife an hual hnu chuan khawpui chhung ami techuan eitur an tlachham ta, tui in tur a awm tawhlo, riltamin an mangang ta hle mai, chuti chung pawh chuan inpe tur a an tih pawhin an inpe duh chuanglo. Nu pakhat riltam mangang chuan afa a talh a eiturin asiam ta ringawt a, a kan hmui rim ah chuan ei ve tumin an lo pungkhawm a, mahse eipui chi anih loh leh a mangangin afa a talh mai ani tih an hriat chuan an tawlhkir san leh ta a. Chutia riltam tui hala an chauh hnu chuan General Titus-a hote chu an lut ta ruih ruih a, an that nasa em em a. Khua chuan a hal darh vek a, Jerusalem Temple pawh General-in zuah tura a tih chungin sipaiten an hma tel zel a, khawpui chu kangvarah a chang zo ta. Tichuan salah an man a, Europe ram hrang hrangah an hruai darh ta vek ani.
Amaherawhchu, Israel(Juda) ho hi hnam fakawm leh ngaihnep chi an ni hauh lo. Kum 2000 dawn lai ram hrang hrang salah tangdarh vek mahsele an Pathian Jehova an be tlat a, hnam zia leh culture, an hnam sakhua (indegenious faith) an vawng nung reng a, an awmna ram sakhua an be ve mai mai ngai lo. Jehova an be tlat a, hnam dang Pathian hmaah an kun ngailo. Abrahama Pathian, Isaka pathian, Jakoba pathian an ti tlat thin. Nasa takin sawisain tuar mahse, Jehova an phat ngailo. Pathian pakhat chauh biain an ding tlang zak ani.
Chuti taka hnam dang kut tuar a kum 2000 dawn lai sala an tan hnu chuan Pathian hruaiin kum 1948 khan an ram Israel ram ah an kir leh a, Independent an hmu leh ta chauh ani.
Kom 30 anih in Isua chu Jordan luiah Johana'n a baptis-a. Baptisma a chan zawh chuan Judai thlalerah Setana thlem turin ni 40 leh zan 40 chaw ngheiin a awm tiin an ziak a, hei hi tak tak anga ngaih tur ni lovin a mihring ngaihtuahna, suangtuahna rilru hisap niin alang. A ngaihruat thil mai mai a ang zawk. A chhan chu thlalerah Biak In chhip zum a awm lova, tlangsang khawvel ram zawng zawng lan theihna a awm hek lo.
Ram chanchintha hrilin Judai ram khua te a fang thin a, Pathianin a ruat leh a pek angin damlo chi hrang hrangte tidamin, mitthi te pawh a kaitho hial a ziak ani. Chhangper panga leh Sangha pahnih chauh pawh tipungin mi sangnga(5000) lai a hrai thei a, Uain(zu tha mi) pawh Kanan khuaa inneihnaah ati pung a, thlipui leh tuifawn thlengin a hau reh tih ani. Jerusalem Lal ang mai a chawimawi anih phei chuan Rome sawrkar thu hnuaia Pathian biakna Temple an lo kalpui tawpzia te a hmuh chuan, “ka Pa In chu tawngtaina in an ti ang, nangni erawh chuan suamhmangte pukah in siam ta si a” tiin thil zawrhna dawhkan te chu namthluin savun hruihrualin a vaw thuai thuai hlawm a, tumahin an khinglet ngamlo. Mahse puithiam lal ber leh a hote chuan Rome sawrkar nen tangrualin a tihhlum dan tur ringawt an ngaihtuah ta a.
Dawt leh thutak chawhpawlhin an bei zui zel a, “ Pathianah a insiam a, kan dan chuan thi tur ani,” te an ti mawh hek lo. Ani lahin “Pathian ka ni” ati ngai silo. ‘Mihring fapa hian amahin engmah tih theih anei lo’ a inti zawk thin. Bible ah pawh hian Isua mihring anih zia hi vawi 80 chuang a lang ani. A inti Pathian ngai lova, a thiltihte chu pa hnen ami a dawn leh a pa Pathian thu ang zeal ti leh sawi anih thu a sawi mai a. An huat ber pakhat “Abraham-a awm hma pawhin ka awm a, ani chuan ka Ni hmuh a chak em em ani” a tithe chu an hrethiam theilo. Thu tisaa kan chandan leh tlang leh leilungte pianhma Paa awm kan nihzia an hriat theihloh avangin “Hriatna tura beng nei chuan hre rawh se, hmuhna tura mit nei chuan hmu rawhse” atih khum thin. Chhungnung lam an varpawh lo hrim hrim ani. Isua hian hnam feeling ala na hle ”Israel Beram bo hnenah lo chuan tirh ka ni lo” a tih te, zirtir sawmsarih rual a tirhchhuah tumah pawh “Samari khua ah techuan lut suh u” tiin a rawngbawlnaah chuan hnam dang chu a ve lek an ni thin. An hnam kawngbo tawh, Rome-ho salah rorelna chauh anilo, sakhuana thlenga bawiha an lut chu a ngaimawh tak meuh ani.
An hek an hek a, Rome sawrkar pawhin tihhlum chu alo remtihpui ta a. Man an tum zan chuan a zirtirte nen Gethsmani huanah an kal a, a lungngai em em a, a thlan pawh thisen lian tak angin a far an ti hial ani. A kal fala Pathian hnenah “Ka pa, he no hian min pel lul rawh se” a ti a. Mahse a dil hlawhtling lo, an man ta thova. Khawpuiah chuan hria an tlemin a lar vakloh avangin a hre chiang a zirtir zing ami Iskariota Rs 30 hlawhin a ruai a, a fawh veleh an man ta ani. Nasa takin an sawisa a, a tukah Kross-ah an khengbet ta a, a rual hian zalenna sualtu Rome sawrkarin thi tur a an Convict tlangval pahnih kha rome sawrkar tihlawm nan an khengbet ve ta bawk a.
A thih ni hian Behliang mun hun vela tang hian khua a thim a. Biak in puanzar a laiah a thler a, lir a nghing bawk niin Bible chuan a sawi. A ruang che Josefa, Arimathai khua amiin a la thla a, thlanah a zalh a, mahse thi hlen lovin ni 3 leh zan 3 hnu ah lo tho lehin mi tamtak hnen ah a inlar niin an ziak bawk. Chitichuan, Isua chuan a nun hlu tak leh a thisen chuan Israel hnam sakhua chawpa hnamdang bawiha tang tawhte, thuthlung an bawhchhiat avanga hun rei tak Jehova kut an tawrh hnu in a umzui zel a, kum 2000 zet aliam hnuin an zalen ta chauh ani. Amaherawhchu ama insawi dan ni hauh lovin a zirtirte leh a hnung rawn zui zel tu; a bik takin Paul-a techuan Pathian ang hrimin an campaign ta a. Evil eh Adama bawhchhiatna lak atanga chhandam tur tein an zirtir a. Kristian thenkhat phei chuan “Isua chauh hi Pathian ani” an ti a, a thenin Pathiana mi pathum zinga pakhat ani an ti bawk a. “Ka lo kal leh ang” a tithe pawh tisa bengin a ngaithla a, a Pa Pathian nihna a sawi, kan hnena Pathian awm leh a hnen a kan awm reng thu te chu an varpawh theilo ani.
Mizoramah pawh kum 1935 khan “Isua a lokal dawn ” an ti a, thlawhhma pawh la lovin an nghak a, pur an phurh phah tawh a. A lokal thuai dawn an la ti reng ani. Sap ramah pawh Amah Isua inlar hmua insawiin a lo kal thuai dawn thu kohhran pakhat chuan an puang chiam a. A hun hun tiamah alo lan tak siloh avangin an hotute mi 300 chuang Biak In chhungah an inkalh khung a, an inhal hlum vek tithe chanchibuah kan chhiar ta zel a. Kum AD 2000-ah a lo kal dawn an ti leh a, tun hi kan thleng a. December ni 21,2012-ah khawvel a tawp dawn an ti leh a, tun hi kan thleng leh a.
Mizorama ringtute lahin, “Amah chu keimahah a awm, Isua ka nei ta ti chungin
hlemhletna(corruption) an khawih char char a, “Isua an nunna anih a, a thu an
pawm a, an awih anih chuan Isua nen hlemhletna an khawih dun ani ang. Isua an
ti mualpho hle mai. An thu leh ui bengah hlin tur a awmlo tih a ang em ni zawk
le? Crusade, campaign leh camping angahte zu ngawl vei, drug ngawl vei, sex lam
a awmtha duhlote an ngaih pawimawh em em lain mi hlemhlete piangthar tur a sawm
an nih veloh thin atang hian Isua pawh hian a hrethiam viau ani mai thei!
A tawp berah chuan Isua Pathian angin be lo la, Isua pawhin a biak Pathian ngei kha bia la, I nunah Lalber rawh se. Engkim siam a dintu chu Chungkhuanu, Van Pathian chauh hi ani. Ani chuan Hnamtin a din a, zei leh zia in a thuam nghal vek a. Chung thute chu khawvel hnamtin te hian kan hriat chhuah a, Chungkhuanu lam kan hawi hun ah chuan siamtu Chungkhuanu chu alo ropui tawh ang a, Indona thawm ri areh tawh anga, hnam tinte kan in hmangaih tlang tawh ang a, Pathian pakhata khawvel a luhfel hunah chuan Sakhua avanga indona leh in hmelmakna zawng zawng a reh tawh ang a. Remna tluantling a awm ang a; Hnam tin ten mahna hnam zawn theuhvan Pa chibai an buk ang. Leilungah ngei hian Vanram kan hungchhuak tawh dawn ani.
A tawp berah chuan Isua Pathian angin be lo la, Isua pawhin a biak Pathian ngei kha bia la, I nunah Lalber rawh se. Engkim siam a dintu chu Chungkhuanu, Van Pathian chauh hi ani. Ani chuan Hnamtin a din a, zei leh zia in a thuam nghal vek a. Chung thute chu khawvel hnamtin te hian kan hriat chhuah a, Chungkhuanu lam kan hawi hun ah chuan siamtu Chungkhuanu chu alo ropui tawh ang a, Indona thawm ri areh tawh anga, hnam tinte kan in hmangaih tlang tawh ang a, Pathian pakhata khawvel a luhfel hunah chuan Sakhua avanga indona leh in hmelmakna zawng zawng a reh tawh ang a. Remna tluantling a awm ang a; Hnam tin ten mahna hnam zawn theuhvan Pa chibai an buk ang. Leilungah ngei hian Vanram kan hungchhuak tawh dawn ani.
No comments:
Post a Comment